به نام خداوند جان و خرد

دوشعر از اشعار حافظ انتخاب و فقط شگرد های" بدیعی " را در آن مورد بررسی قرارداده ایم ، تا معلوم گردد که این استاد سخن چه تسلط خارق العاده وعجیبی بر سخن فارسی داشته است.

1--  سمن بویان  غبار غم  چو  بنشینند   بنشانند         پری رویان قرارازدل چو بستيزند بستانند

2-- به  فتراک جفا  دلها چو  بر بندند    بر بندند         ز زلف  عنبرین جانها چو  بگشاید  بفشاند

3--    به عمری يك نفس با ما چو بنشینند برخیزند       نهال  شوق  در خاطر چو برخیزند بنشانند

4--   سرشك گوشه گیران را چو دريابند  دُریابند         رخ مهر از سحر خیزان نگردانند اگر دانند

5--   زچشمم لعل رمّانی چو می خندند مي بارند          ز رویم راز پنهانی چو می بینند می خوانند

6--   دوای درد عاشق را کسی کو  سهل  پندارد           ز فکر آنان  که  در تدبیر درمانند   درمانند

7--   چو منصورازمراد آنان که بردارند بردارند          بدین درگاه حافظ را چو می خوانند می رانند

8--  درين حضرت چو مشتاقان نیازآرند نازآرند                    که با اين درد اگر دربند درمانند درمانند

                                                                                                           دیوان حافظ .ص. 244. به کو شش احمد دانشگر

رند فرزانه ی شیراز با مهارت تمام انواع آرایه های بدیعی را دراین ابیات به کار برده است.

نخستین ترفند بدیعی که می توان بدان اشاره کرد " ذو قافتین " است ، که دراین ابیات به کار رفته ، وبا قی  صنایع بدیعی را نيز يكي يكي می شماریم :

1—در مصرع اول این بیت  "جناس اختلافی " وجود دارد که " بنشینند و بنشانند  " اختلاف در.ی . ا. است 

2—در مصرع اول بیت دوم ، جناس مرکب وجود دارد که در« بر بندند »می باشد، مراد از" بر بندند" اول دل بستند و دل دادند  ، و مراد از" بر بندند " دوم ،بر بند بودن ، مقیّد ، زندانی بودن و اسارت  است . در مصرع دوم جناس اختلافی وجود دارد که در، " گ " ی" ن "  است . و دراين بیت آرایه ی ذوقافیتین نیز به کار برده شده  که در قافيه میانی « دلها » در مصرع اول و« جان ها » در مصرع دوم ، وقافیه های اخر که "ند " است درپایان دومصرع  است .

3ـــ‌  ترفند متناقض نما یا «‌ پارادوکس » در مصرع اول در" برخیزند  "و بنشينند " وجود دارد

4 ــ در مصرع اول صنعت جناس و همگوني تام در« در یابند » است ، که مقصود از " دریابند " اول دریافتن ، فریادرسی ودست گیری است ، و مراد از " دریابند " دوم ، دُر، گوهروشئ با ارزش پیدا کرد ند است .

ودرمصرع دوم جناس اختلافی در« نگر دانند »  و « اگر دانند » است .

5ـــ دراین بیت آرایه ی " ذوقافیتین یا قافیه دو گانه " وجود دارد که در« رماُنی و پنهاني » در میانه ی دومصرع و " بارند و خوانند  " در پایان است.

6 ـــ  در مصرع دوم بیت ارایه ی جناس مرکب { آمیغی}  است میان دوتا « درمانند » زیرا مراد از" در مانند " اول درمان و تداوی است و از دومی درماندگی و بيچارگي .

7 ــــ  دراین بیت صنعت تلمیح است که گوشه ی چشمی به قضیه ی منصور حلاّج دارد . وهم چنین آرایه ی همگونی مرکب نیز وجود دارد که در « بردارند » است ، و مراد از يكي شان بر داشتن و رفع است و مقصود از ديگري بر دار آويختن و طناب اعدام است .

8 ـــ در پایان مصرع اول ترفند  "جناس زاید درمیان " وجود دارد  « نیاز آرند ،  ناز آرند »که " ا " زاید است.  و در مصرع دوم  " همگونی آمیغی " در « درمانند است » که مقصود از اولی تداوی ، درمان و طبابت است ، وازدومی بیچارگی ، عجز و درماندگي است .

شعردوم

 1ــ   پیش از اینت بیش از این اندیشه ی عشاق بود       مهر ورزي تو با ما شهره ی آفاق بود

2ــ    یاد باد  آن صحبت شب ها که با  نوشین لبان       بحث سرّ عشق و ذکر حلقه ی عشاق بود

3ــ   پیش ازاین کاین سقف سبزوطاق مینا برکشند         منظر چشم مرا ابروی جانان، طاق بود

4ــ    از دم  صبح  ازل   تا  آخر شام  ابد                    دوستیّ و مهر بر يك عهد و يك میثاق بود

5ــ    سایه ی معشوق اگر افتاد بر عاشق چه شد            ما به او محتاج بودیم او به ما مشتاق بود

6ــ    حسن مه رویان مجلس گرچه دل می برد ودین       بحث ما در لطف طبع و خوبی اخلاق بود

7ــ    بر در شاهم ، گدایی نکته ای در کار کرد             گفت بر هر خوان که بنشستم خدا رزّاق بود

8ــ   رشته ی تسبیح اگر بگسست معذورم بدار             دستم اندر ساعد ساقی ّسیمین ساق بود

9ــ   در شب قدر ار صبوحی کرده ام عیبم مکن             سر خوش آمد یار و جامی بر کنار طاق بود

10 ــ شعر حافظ در زمان آدم اندر باغ خلد                     دفتر نسرین وگل را زینت اوراق بود

                                                                                                           دیوان حافظ .ص.256. به کو شش احمد دانشگر

درين شعر انواع ترفندهای بدیعی وجود دارد ومی توان آنرا کتاب بدیع نام نهاد .

نخستین تر فند بدیعی که در این جا به کاررفته ارایه ی رد القافیه ( باز آورد قافیه ) است .

1ــ    دراین مصرع اول انکه صامت " شین " چهار بار تکرار شده واین آهنگ موسیقی خاصی به شعر بخشیده است .  دوم انکه : بین دوکلمه ی " بیش و پيش " جناس خطی  وجود دارد. سوم : در واژگان " اینت و اين " جناس زاید است که " تا " باشد . چهارم : بیت اول ذوقافیتین هم است . " اندیشه ی ـ عشاق " ، در مصرع اول و" شهره ی ـ آفاق " در مصرع دوم .

2ـــ   در بيت دوم " باد و ياد " در کنار هم قرار گرفته واین آهنگ موسیقی به شعر داده ، بعلاوه جناس خطی هم د ر دو تا است زیرا اختلاف شان فقط در نقطه است . سوم انکه تر فند اشتقاق نیز در " عشق و عٌشّاق موجود است .

3ــ  درین بیت واژه ی "طاق " دارای دو معنا است در مصرع اول به معنای « اسمان» است ودر دوم « کمان ابرو، بی نظیر ..»  و جناس تام وجود دارد . و مرا عات نظیر نیز در " طاق مینا و سقف سبز " است.

4 ـــ  بین " دم صبح ازل و آخر شام ابد " تضاد وجود دارد .

5 ــ کلمات " معشوق و عاشق " هم ريشه اند ، و صنعت اشتقاق در آنها وجود دار د ، اضافه بر این " محتاج و مشتاق " هم وزن هستند . ودر پایان بیت است لذا آهنگ خاص ایجاد کرده .

6 ـــ واژه های " حسن ، لطف ، خوبی ، مه رویان " تناسب معنایی دارند ، واین مراعات نظیر است .

7 ــ در مصرع اول بین " شاه وگد اه " تضاد معنایی است .

8 ــ درین بیت صامت " س " هشت بار تکرار شده ،‌ و آهنگ درونی شعر را با لا برده ، وبه علاوه با مضمون شعر که همیشه " تسبیح وزکر " با هم می آیند ار تباط  دارد .

9 ـــ در ین بیت میان " صبو حی کردن ، جام ویار " تناسب معنایی وجود دارد . و بين " صبوحی کردن و شب قدر " تضاد معنایی است  .

10 ــ درین بیت شاعر با ادعای خیالی زیبایی سخن خودرا ستوده است . این از نظر بدیعیان غلو ناميده می شود .